0

Investigan que comida dispara os infartos, os ictus e a diabetes

Selección de froitos roxos

Un estudo tenta axudar a identificar as prioridades en saúde pública e a planificar as estratexias para modificar os hábitos dietéticos e mellorar a saúde.

As enfermidades cardiovasculares son, con preto de 17,5 millóns de decesos anuais, a primeira causa de mortalidade en todo o mundo. Esta cifra acada proporcións aínda maiores cando aos decesos cardiovasculares se lles suman os causados polas patoloxías metabólicas, moi especialmente pola diabetes tipo 2.

É importante, por iso, adoptar uns hábitos de vida saudables, caso sobre todo de seguir unha dieta adecuada. De feito, como mostra un estudo levado a cabo por investigadores da Universidade Tufts en Boston (EE.UU.), o consumo subóptimo de alimentos foi responsable de preto da metade de todas as mortes ocasionadas polas enfermidades coronarias, os ictus e a diabetes tipo 2 en Estados Unidos no ano 2012.

“Os nosos achados deben axudar a identificar as prioridades en saúde pública e a planificar as estratexias para modificar os hábitos dietéticos e mellorar a saúde”, comentou Renata Micha, directora desta investigación.

Os hábitos dietéticos teñen un papel fundamental sobre a aparición e progresión de moitos factores de risco das enfermidades cardiovasculares e metabólicas. Ou o que é o mesmo, das enfermidades cardiometabólicas. Así o demostraron infinidade de estudos desenvolvidos nas últimas décadas.

As froitas, as verduras, as noces e outros tipos de froitos secos, os cereais integrais, as carnes vermellas non procesadas, as carnes procesadas, as bebidas azucradas, os ácidos poliinsaturados, os ácidos graxos omega-3 procedentes do peixe, e o sodio son alimentos que, para ben e para mal, inciden no risco de doenzas cardio e cerebrovasculares.

De acordo cos resultados, en 2012 rexistráronse en Estados Unidos un total de 702.308 decesos en adultos atribuíbles ás enfermidades cardiometabólicas. E das mesmas, ata un 45% (318.656 falecementos) foron causadas por un consumo subóptimo dos 10 alimentos e nutrientes referidos, ben sexa por unha inxesta insuficiente dos saudables ou por un exceso daqueles máis insalubres.

“No referente ao sexo, estímase que a mortalidade asociada aos hábitos dietéticos foi proporcionalmente maior nos varóns que nas mulleres, un achado que é consistente cos, polo xeral, hábitos dietéticos menos saudables na poboación masculina”, concluíu.

*Información e imaxe tiradas de Hechos de Hoy.

Advertisements
0

A froita fresca, asociada con menor risco de ictus

Laranxas partidas ao medio.

Unha porción de 100 gramos de froita por día asociouse con aproximadamente un terzo menos de mortalidade cardiovascular.

As persoas que comen froita fresca a maioría dos días teñen menos risco de ataque cardiaco e accidente cerebrovascular que as que a consumen de cando en cando, segundo un novo estudo publicado na revista ‘New England Journal of Medicine’. Os achados proveñen dun estudo de sete anos de medio millón de adultos en Chinesa, onde o consumo de froita fresca é moito menor que en países como Reino Unido ou Estados Unidos.

Investigadores da Universidade de Oxford, en Reino Unido, e a Academia Chinesa de Ciencias Médicas levaron a cabo un estudo a grande escala, a nivel nacional, de 500.000 adultos de dez localidades urbanas e rurais ao longo da China, facendo un seguimento da súa saúde durante sete anos mediante os rexistros de defunción e os rexistros hospitalarios electrónicos da enfermidade. A investigación realizouse con persoas sen historial de enfermidades cardiovasculares ou tratamentos antihipertensivos cando entraron no estudo.

A froita é unha rica fonte de potasio, fibra dietética, antioxidantes e outros diversos compostos potencialmente activos, e contén pouco sodio ou graxa e relativamente poucas calorías. A análise atopou que o consumo de froitas (que foi principalmente mazás ou laranxas) está fortemente vinculado con moitos outros factores, como a educación, a presión arterial, a diminución da glucosa en sangue e non fumar.

Pero despois de separar o que se sabía destes e outros factores, unha porción de 100 gramos de froita por día asociouse con aproximadamente un terzo menos de mortalidade cardiovascular e a relación foi similar nos diferentes ámbitos de estudo e tanto en homes como en mulleres.

O autor do estudo, o doutor Huaidong Du, da Universidade de Oxford, en Reino Unido, sinala: “a asociación entre o consumo de froitas e o risco cardiovascular parece ser máis forte na China, onde moitas persoas aínda comen pouca froita, que nos países de altos ingresos, onde o consumo diario de froitas é máis común”.

O co-autor desta investigación, o profesor Liming Li, da Academia Chinesa de Ciencias Médicas, subliña: “Un informe recente da ‘Carga Global de Enfermidades’ puxo o consumo baixo de froitas como unha das principais causas de morte prematura na China. Con todo, isto baséase en pouca evidencia da propia China”.

O autor principal, o profesor Zhengming Chen, da Universidade de Oxford, engade: “É difícil saber se o menor risco en persoas que comen máis froita fresca se debe a un efecto protector real. Se é así, o consumo xeneralizado de froita fresca na China podería previr ao redor de medio millón de mortes cardiovasculares ao ano, incluíndo 200.000 antes dos 70 anos, e un número aínda maior de accidentes cerebrovasculares non fatais e ataques ao corazón”.

*Información e imaxe extraídas de Heraldo.

0

Froita e verdura máis baratas, corazón máis san

Neveira chea de froitas e verduras.

Reducir o custo nun 10% dos alimentos saudables, tales como as froitas e as verduras, e, polo contrario, incrementar outro 10% o das comidas menos recomendables, como as bebidas azucradas, axudaría a previr un importante número de falecementos causados por infartos e ictus. De fecho, segundo os expertos, esta dobre medida parece que podería ser máis efectiva que calquera das campañas desenvolvidadas nos últimos 15 anos. Así o afirma un estudo que se acaba de presentar no congreso científico sobre Epidemioloxía e estilos de vida da Asociación Americana do Corazón.

Un grupo de científicos da Escola Friedman de Ciencias e Políticas da Nutrición na Universidade Tufts de Boston (EEUU) e a Facultade de Medicina de Harvard utilizaron modelos informáticos para predicir como varios cambios nos prezos poderían afectar nos hábitos alimenticios e, en consecuencia, na merma das enfermidades cardiovasculares.

Segundo os resultados, de aquí a 2030, a redución do custo dos alimentos máis saudables traduciríase nunha taxa de mortaldade por enfermidades cardiovasculares un 1% menor, o que significaría entre 64.000 e 69.000 mortes menos por estas causas. Cando o modelo predictivo ‘xogaba’ cunha caída de prezos do 20%, o número de falecementos descendía nun 2%, e se era do 30%, nun 2,6%, é dicir, entre 191.000 e 205.000.

Para comparar, apuntan os autores deste traballo, unha campaña que promocione o consumo de froitas e verduras nos medios de comunicación durante un ano é quen de reducir a taxa de mortalidade cardiovascular nun 0,1%, ou o que é o mesmo, entre 7.500 e 8.300 mortes. As estimacións indican que unha campaña destas características que se prolongue 15 anos podería diminuír o número de falecementos nun 0,3% (entre 22.800 e 24.800 mortes).

En definitiva, a campaña informativa sería un 35% menos eficaz que a redución dos prezos para a prevención da mortalidade por enfermidades cardiacas e accidentes cerebrovasculares.

Alimentos máis caros

Doutra banda, o aumento do prezo doutros alimentos que, pola contra, son menos saudables, por exemplo, as bebidas azucradas, tamén ten unha influencia moi positiva na saúde cardiovascular da poboación. Nun periodo de cinco anos, aumentar o custo deste tipo de produtos nun 10% supón un descenso das enfermidades do corazón e os ictus en case un 0,1%. Nun prazo de 20 anos, un 0,12%. Concretamente, os ataques ao corazón poderían diminuír nun 0,25% en ambos marcos temporais e os accidentes cerebrovasculares mermarían nun 0,17% en dúas décadas. Ademais, a diabetes tamén caería nun 0,2% en cinco anos e nun 0,7% en 20 anos.

En conxunto, o modelo informático demostra que para o ano 2035 sería posible previr 515.000 mortes por enfermidades carviovasculares e preto de 675.000 eventos tales como infartos e ictus nos Estados Unidos. “Un cambio na dieta pode ser un reto, pero se se logra a través da elección persoal ou de cambios no mercado, pode ter un efecto profundo na saúde cardiovascular”, sinala Thomas Gaziano, médico, profesor de Saúde Pública en Harvard (Boston) e un dos autores desta investigación.

Estas dúas medidas non só melloran a saúde do corazón, tamén modifican os hábitos alimenticios, o estilo de vida. Datos como estes avalan políticas dirixidas directamente aos prezos. “Os nosos achados apoian a necesidade de aplicar máis ou menos impostos aos alimentos en función do saudables que son”, sentencia outro dos expertos desta análise, Dariush Mozaffarian, médico e decano da Gerald J. Dorothy R. Friedman e a Escola de Nutrición e Ciencias Políticas na Universidade de Tufts.

Varios estados do país norteamericano tiveron en conta xa nas súas políticas estas conclusións, aplicando impostos especiais sobre as bebidas azucradas e eliminándoos da froita ou a verdura. “A mala alimentación contribúe de xeito importante na enfermidade cardiovascular, que é a principal causa de morte en EEUU. Polo tanto, os gobernos deben implementar políticas eficaces para facer fronte a esta carga cada vez maior”, recalca Jonathan Pearson-Stuttard, investigador principal e membro clínico e académico de Saúde Pública no Imperial College de Londres.

*Información e imaxe extraídas de El Mundo.

0

O sedentarismo causa en Europa o dobre de mortes que a obesidade

Un home facendo exercicio.

Un home facendo exercicio.

20 minutos de paseo rápido ao día eliminan ao redor de 100 calorías.

Información e imaxes extraídas de El País.

A grandes liñas, poderíase dicir que o peso dunha persoa é o resultado dun simple balance: as calorías que inxere fronte ás que gasta. Se entra máis do que sae, engórdase; se non, adelgázase. Ata agora, todos os estudos puxeron no punto de mira nun eixe da balanza o que se come, pero varios estudos recentes indican que quizais esa visión non sexa a correcta. O último realizouse na universidade de Cambridge e a conclusión é clara: cada ano, a obesidade relaciónase cunhas 337.000 dos 9,2 millóns de mortes que se producen en Europa; o sedentarismo vincúlase co dobre de defuncións, 676.000. Publicouno American Journal of Clinical Nutrition.

Os investigadores, liderados por Ulf Ekelund, da unidade de Epidemioloxía da universidade, baseáronse nun macroestudio que seguiu a 334.161 europeos (homes e mulleres) durante 12 anos. A cohorte estaba dedicada á relación entre nutrición e cancro, pero os datos serviron para extraer outras conclusións.

“A mensaxe é simple: un pouco de actividade física ao día pode producir evidentes beneficios na saúde das persoas que agora son inactivas”, dixo Ekelund. “Aínda que atopamos que bastan 20 minutos para que haxa unha diferenza, en verdade deberiamos aspirar a máis. A actividade física demostrou que ten moitos beneficios para a saúde, e debería ser unha parte importante da nosa rutina diaria”, engadiu. Eses 20 minutos, dedicados a un paseo vivo, poderían consumir entre 90 e 100 calorías, e reducir o risco de morte prematura entre un 16% e un 30% no grupo dos inactivos, aínda que todos, incluídos os obesos, notan o seu efecto beneficioso.

Este traballo está en liña con outros recentes, como o español Anibes (Antropometría, Ingesta e Balance Enerxético en España), do que aínda só se coñecen uns primeiros resultados. Neles constátase que, aínda que a inxesta de calorías foi caendo (pasou das 3.008 calorías en 1964 ás 1.820 en 2013) o sobrepeso foi en aumento e, segundo a Enquisa Nacional de Saúde, xa afecta ao 53,68% dos adultos. Outros estudos, como un sobre o consumo de azucre, tamén indican que non hai unha relación entre a inxesta deste alimento -que se mantén bastante estable en Europa- e o aumento da obesidade.

A explicación ao aumento de peso coas complicacións sanitarias que iso supón ten que estar, xa que logo, no outro lado da balanza: no exercicio. Segundo a mesma enquisa, un 40% da poboación española declárase sedentaria (un 46,6% das mulleres e un 35,9% dos homes). Deles, ao redor do 16% admite que non realiza ningunha actividade física, e o 20% afirma que só a practica de forma moderada.

A Fundación Española da Nutrición (FEN), patrocinadora do estudo Antibes, recibiu con gran acordo o traballo. “Trátase dun estudo europeo moi rigoroso que vén confirmar o xa proposto noutros estudos anteriores, así como o que se vén comentando desde fai anos: ata o momento fíxose máis énfase no tratamento da obesidade que no dos seus determinantes”, afirma nun correo o seu portavoz. “Nas formulacións de Saúde Pública actuais, a actividade física foi a gran esquecida, pero estase vendo que aos poucos vai acadando protagonismo”. “De todos os xeitos, o estudo céntrase na realización de polo menos 20 minutos de actividade física para reducir a mortalidade prematura, pero se o tempo de actividade se incrementa lixeiramente e se realizan polo menos 30 minutos, non só se reduce esta mortalidade, tamén se incrementa a calidade de vida. É importante engadir anos á vida, pero tamén vida aos anos”.

0

A mala alimentación é peor para a saúde mundial que o tabaco

mala-alimentacion

O relator de Nacións Unidas pide limitacións á publicidade e un cambio na produción.
1.400 millóns de persoas padecen sobrepeso ou obesidade.

Información e imaxe extraídas de El País.

“As dietas pouco saudables son un risco maior para a saúde mundial que o tabaco”, afirmou o pasado luns Olivier de Schutter, relator especial de Nacións Unidas para a Alimentación. “Do mesma xeito que o mundo uniuse para regular os riscos do tabaco, debe chegarse a un acordo marco sobre dietas adecuadas”, engadiu Schutter ante a inauguración do encontro Cara unha Convención Mundial para Protexer e Promover as Dietas Saudables da organización Consumers International, que se celebou a semana pasada. Os últimos datos da Organización Mundial da Saúde (OMS) indican que a obesidade é responsable de 3,4 millóns de mortes ao ano, e que hai 1.400 millóns de persoas con sobrepeso.

Schutter, que presentou en 2012 un informe sobre nutrición, recordou as cinco propostas estrela daquel traballo, e lamentou que non se puxeron en marcha. Estas son aumentar os impostos aos produtos menos saudables; regular os alimentos con alto contido de graxas saturadas, azucre e sal; limitar a publicidade da comida lixo; reformular certos subsidios agrícolas que abaratan algúns produtos e non outros e apoiar aos produtores locais para que os consumidores teñan acceso a produtos sans, frescos e nutritivos.

“Os gobernos puxeron o foco en aumentar a cantidade de calorías dispoñibles, pero moi a miúdo foron indiferentes sobre que tipo de calorías ofrecen, a que prezo, para quen son accesibles e como se comercializan”, dixo de Schutter.

As palabras do relator de Nacións Unidas son o último chamamento sobre o impacto da obesidade na saúde mundial, que se veu a chamar a epidemia do século XXI. Segundo a Organización Mundial da Saúde, aínda que o fame é aínda un problema para uns 800 millóns de persoas, a mala dieta éo aínda maior: uns 1.400 millóns de persoas teñen obesidade ou sobrepeso no mundo, e estas malas dietas relaciónanse con problemas cardiovasculares, diabetes, osteoartrite e algúns cancros (mama, endometrio, colon).

Este esforzo reflicte un efecto pendular: pasouse dunha preocupación pola insuficiente alimentación ao contrario. De feito, o 65% da poboación mundial vive xa en países onde hai máis mortos por comer de máis que por comer de menos. Os últimos datos da OMS indican que 800 millóns de persoas pasan fame, fronte aos 1.400 millóns que teñen sobrepeso. E estas malas dietas relaciónanse con problemas cardiovasculares, diabetes, osteoartrite e algúns cancros (mama, endometrio, colon). Ademais, o sobrepeso relaciónase co 23% das enfermidades cardiovasculares, o 44% da diabetes, a osteoartrite e tumores de mama, endometrio e colon.

Expertos como José López Miranda, do Centro de Investigación Biomédica en Rede para a Obesidade e a Nutrición (Ciberobn), afirma que o problema da obesidade “é moito maior que o do tabaco”. “Case a metade da poboación dos países desenvolvidos ten obesidade ou sobrepeso e, mentres o tabaquismo está en descenso, os problemas asociados a unha mala dieta van en aumento”, di.

A directora xeral da OMS, Margaret Chan, abundou nesta situación durante a inauguración da Asemblea Mundial da Saúde. “Parte do mundo está literalmente comendo ata morrer”, dixo. “Non vemos ningunha proba de que a prevalencia da obesidade estea diminuíndo en ningún sitio. Os alimentos moi elaborados e as bebidas cargadas con azucre son ubicuas, populares e baratas”.

Tampouco hai unanimidade sobre as medidas propostas por Schutter. Por exemplo, Dinamarca e Hungría formularon en 2011 impoñer unha taxa sobre as graxas saturadas, pero os daneses retirárona dous anos máis tarde. Tamén Dinamarca, Noruega, Australia e Finlandia formularon un imposto sobre as bebidas azucaradas, o mesmo que Italia e Francia. En EE UU, o exalcalde de Nova York Michael Bloomberg abandeirou a prohibición das bebidas supergrandes, pero non a sacou adiante.

A patronal da industria alimentaria española, FIAB, afirma que “non hai evidencia científica ningunha de que os impostos, e en especial os discriminatorios, sexan a solución para resolver problemas complexos como os relacionados coas dietas e con estilos de vida”, e sinala que, en España, a inxesta media de calorías baixou un 13% entre 1964 e 2012. Por iso insiste en que “non hai alimentos bos ou malos”, e que formas de vida como o sedentarismo son clave na obesidade.

En cambio, a idea de usar impostos para desincentivar certos alimentos parécelle “fantástica” a López Miranda. “Cos acedos graxos trans sería o máis adecuado, porque o ser humano pode vivir sen eles. O mesmo sucede cos azucres engadidos. Co sal é distinto, porque, aínda que está na natureza, si necesitamos certo suplemento”.

0

Os retos dun país envellecido

envellecemento

A crise e a perda de poboación xeran tensións na estrutura demográfica.
O gran desafío será a xubilación masiva da xeración do “baby boom”.

Información e imaxe extraídas de El País.

España envellece mentres perde poboación, e todo iso a un ritmo que rompe estatísticas nun contexto de aguda crise económica. En tres anos haberá máis falecementos que nacementos (só sucedeu na Guerra Civil e a pandemia de gripe de 1918). Non é este o único fito demográfico sobre o que advertiu o Instituto Nacional de Estatística (INE). O avance do padrón a data de xaneiro de 2014 mostra a maior caída de poboación estranxeira nun ano: 545.980 (o 9,9%). En parte por quen adquiriron a nacionalidade española, pero sobre todo polos expulsados pola crise, unha tendencia que marcou o retroceso de poboación dos últimos dous anos, que a deixou en 46,7 millóns. E que, segundo os últimos cálculos estatísticos do INE a longo prazo, apuntan a unha perda de 4,6 millóns ata 2051 para caer por baixo dos 42 millóns de habitantes.

Hai motivos para preocuparse? Si, se a todo iso se suman os efectos dunha profunda recesión, cunha caída do emprego e ingresos da Administración menguantes (impostos, cotizacións…) para soster a unha poboación cada vez máis envellecida (pensións, gasto sanitario), como trasladan demógrafos e economistas consultados por este diario. Un problema que se agudizará nas próximas décadas a medida que as xeracións de xubilados estean máis poboadas e mingüe nas de activos.

En boa parte, o problema que ten España sobre a mesa ten que ver coa xestión dun éxito. Por unha banda, por alcanzar unha das taxas de esperanza de vida máis altas do mundo (con datos de 2012, as españolas son as mulleres máis lonxevas de Europa con 85 anos de expectativa ao nacer). Por outra, debido á redución da natalidade, en boa medida, pola incorporación da muller á actividade laboral.

Estes dous factores, que entraron en xogo fai anos, xa levan tempo debuxando un escenario de envellecemento progresivo da sociedade. Pero o inesperado aluvión de inmigrantes da pasada década maquillou unha situación que a acelerada volta a casa de estranxeiros expulsados pola crise, máis a saída de nacionais en idade laboral, está deixando en evidencia nestes momentos.

España perde poboación e terase que afacer a contar con menos habitantes. É malo perder poboación? Nin bo nin malo, responde Margarita Delgado, investigadora do Consello Superior de Investigacións Científicas (CSIC). “Que máis dá un millón máis ou menos? O que importa é a estrutura demográfica dun país”, responde. É dicir, contar con poboación suficiente para soster o gasto das súas xeracións máis anciás.

O gran paradoxo que se dá neste momento é que, de non sufrir España a crise tan cruenta que mantén a case seis millóns de persoas no paro, o país non debería de ter problemas para soster á poboación pensionista, segundo os demógrafos. A xeración do baby boom (a explosión demográfica que se produciu en España entre os anos 1958 e 1977) está (ou debería estar) en pleno exercicio profesional, co pico de poboación entre a trintena e os 50 anos, como reflicte a pirámide de poboación. “España nunca tivo tanta xente en disposición de traballar e tan formada”, apunta Antonio Abellán, especialista en envellecemento do CSIC. Pero a crise, ao apartar a boa parte deles do mercado laboral, limitou a súa capacidade de xerar riqueza e aportar recursos para o mantemento do sistema con garantías (social, sanitario).

Por iso, demógrafos como Andreu Domingo, subdirector do Centro de Estudos Demográficos da Universidade Autonoma de Barcelona, rexeitan que se empregue a estrutura demográfica como escusa para os recortes. “Os principais riscos, que os hai, tanto no sistema de pensións ou os coidados de longa duración, non se deben ao envellecemento, senón á falta de actividade económica, de crédito ou a ausencia de políticas de emprego”, comenta Abellán, do Instituto de Economía, Xeografía e Demografía do Centro de Ciencias Humanas e Sociais do CSIC.

Con todo, o peor (en canto á estrutura demográfica) está por chegar. E este escenario formularase a partir da década de 2030, e sobre todo das de 2040 e 2050, cando empecen a xubilarse en masa os babyboomers. Será daquela cando as xeracións máis poboadas vaian deixando o mercado laboral mentres, por baixo, unhas cohortes sensiblemente máis reducidas deban soportar o custo da atención das pensións e os seus coidados sociosanitarios. “Os máis vulnerables son o grupo entre os 40 e quen pasa os 50 anos”, apunta Andreu Domingo. “O máis complicado ímolo ter a partir dos próximos 20 anos”, insiste Abellán. “Se os políticos son razoables, terán que tomar medidas. Os próximos anos avanzaremos cara a un desequilibrio maior”, engade Delgado, “e a relación entre a cúspide e a base será máis desfavorable”.

Ese será o momento de maior tensión na estrutura demográfica, ata que, a medida que vaian falecendo as xeracións máis poboadas, se impoña unha estrutura de poboación, que non será nin piramidal nin con forma romboide senón unha especie de árbore cun ancho tronco que vai perdendo a copa. E no que apenas haberá diferenzas no número de habitantes das diferentes cohortes de idade.

Isto é o que apuntan as prediccións a longo prazo, unhas proxeccións estatísticas que se elaboran a partir das tendencias demográficas do momento. E que poderían variar, non tanto nos aspectos relativos ás tendencias de natalidade ou mortalidade, as máis ríxidas e previsibles, senón no saldo migratorio, moito máis volátil e directamente ligado ao desenvolvemento económico.

Por iso, pese ao “complicado de saber o que sucederá nos próximos anos”, segundo Domingo, a perda de poboación parece clara. “Haberá que afacerse a poboacións decrecentes”, comenta. O aumento de habitantes só poderá chegar da atracción de poboación estranxeira, aínda que será cada vez máis complicado. “A idea de que os inmigrantes son un xacemento infinito de emprego desaparecerá. De feito, xa hai elevada competencia por captar os de maior grado de formación no mundo”, engade.

Esta complexidade dificulta as medidas a tomar. Pese a iso, Abellán lanza algunhas ideas. Por exemplo, incrementar a idade laboral. “Ata agora, os anos gañados á morte dámosllos á mocidade -formación- e a vellez -lecer- , non á etapa adulta”. Abellán aposta por incrementar a idade laboral por coherencia demográfica “e non só pola sustentabilidade do sistema”.

Non é o primeiro en facelo. Unha tese similar deféndea o exresponsable do programa de envellecemento da ONU, Andre Kalache, que ata patentou unha palabra para definir esta etapa de envellecemento activo (e contributivo, no que se refire ás arcas públicas): a xerontolescencia.

Outra das fórmulas que propón Abellán é deixar de compartimentar as etapas vitais de forma que se asigne á mocidade a formación; á idade adulta o traballo; e á xubilación o lecer. “Gañaremos forza de traballo se os mozos poden empezar a traballar antes e permitimos que se poidan seguir formando anos despois”, algo que, como el mesmo admite, parece complicado de aplicar nun momento como o actual, con taxas de desemprego xuvenil que roldan o 50%. Esta entrada temperá no mercado laboral combínaa o investigador coa mellora da productividade que se deriva desta formación continua, “a medida sobre a que máis incidiu a Unión Europea”, explica. “Canto máis preparada estea a xente, máis capaz será de producir riqueza, polo que con menos xente traballando poderase soster a maior número de persoas non activas”, relata este demógrafo.

Algunhas destas medidas xa se tomaron. Por exemplo, o progresivo atraso da idade de xubilación. Ángel de la Fuente, director da Fundación de Estudos de Economía Aplicada (Fedea), destaca tamén o feito de que na reforma das pensións “se adaptara o que se pode pagar á situación económica” o que considera, “un bo paso para que o sistema aguante”. De la Fuente cre que as ratios entre a primeira pensión e o último soldo descenderán co paso dos anos. Aínda que confía en que, a medio prazo, as pagas de xubilación seguirán indo á alza.

A sensación que hai na sociedade é outra. O Eurobarómetro de abril de 2012 mostraba que o 68% dos españois está moi ou bastante preocupado por non poder vivir con dignidade durante a súa xubilación.

Proxección da poboación.

Proxección da poboación.

Un fillo menos por motivos económicos

A evolución da poboación dun país responde aos nacementos (que suman habitantes) menos as mortes (que restan) e o saldo migratorio (que suma ou resta). Os maiores cambios no perfil demográfico de España dos últimos anos chegaron da man destes últimos movementos demográficos, o factor máis imprevisible de todos eles, xa que está ligados aos vaivéns económicos (igualmente impredicibles).

As tendencias de mortalidade e natalidade son bastante máis ríxidas. As melloras nas condicións de vida e na medicina tiveron un impacto que se traduciu nunha maior expectativa de vida. Pero malia a perda de poboación e a maior lonxevidade, o número de defuncións seguirá crecendo polo envellecemento poblacional.

A este respecto, hai pouco que facer. Aínda que quizais non no terceiro factor da ecuación: a natalidade. É certo que España segue a tendencia dos países desenvolvidos de baixas taxas de nacementos. Pero hai países da nosa contorna que manteñen cifras de fillos por muller superiores ás españolas. A media en España foi de 1,37 fillos en 2010, á cola de Europa fronte aos 2,2 de Islandia, ou os dous fillos das francesas, suecas, británicas, norueguesas. Para atopar taxas similares en España hai que retroceder a 1.981, cando a media por muller foi de 2,03 fillos.

A que responden estas diferenzas? “É difícil incidir no número de nacementos, decidir ter fillos responde á suma de moitas decisións individuais”, apunta a investigadora do CSIC Margarita Delgado. “Aínda que quizais o exemplo estea nos países nórdicos”, engade. Delgado destaca a utilidade que teñen medidas de apoio “estructuradas e de longo alcance” (axudas económicas directas, escolares, rede de guarderías públicas, baixas remuneradas, reserva do posto de traballo da nai…). “Segundo as enquisas, en España hai un déficit de fecundidade desexada e non satisfeita dun fillo máis, de promedio, que non se ten por razóns de tipo económico ou organizativo”, conclúe.

0

A prevención é barata… e ademais funciona

fumar

Europa enfróntase a unha epidemia de enfermidades crónicas debido ao envellecemento da poboación.
Os recortes sanitarios en tratamentos previos auguran un encarecemento a longo prazo.

Información, imaxe e gráfico extraídos de El País.

Empezábanse a chamar as “enfermidades da prosperidade”. As doenzas cardiovasculares convertéronse no principal problema de saúde pública nos países industrializados. A finais dos sesenta, Finlandia tiña a dubidosa honra de liderar o índice de falecementos por enfermidade coronaria cardiaca. Os datos -tanto de mortalidade como de prevalencia de colesterol e hipertensión- eran especialmente preocupantes nunha provincia oriental, Karelia do Norte, cuxas autoridades, alarmadas, pediron auxilio ao Goberno. Con axuda da OMS e de varios expertos, púxose en marcha un ambicioso proxecto de intervención que intentou cambiar o estilo de vida de toda a comunidade para evitar os factores de risco.

Prevención e información foron as claves da que, anos despois, se converteu nunha das intervencións comunitarias máis soadas e estudadas en saúde pública: o Proxecto de Karelia do Norte. En só cinco anos, a incidencia de enfermidade cardiovascular reduciuse notablemente. Os hábitos ían cambiando: fumábase menos, usábase menos manteiga e máis aceite vexetal para cociñar… O proxecto estendeuse a todo o país. Entre 1970 e 2006, a mortalidade por enfermidades coronarias en homes de 35 a 64 anos descendeu un 80% en Finlandia. “Gañáronse 10 anos extra de vida saudable na poboación”, destaca Pekka Puska, ex director xeral do Instituto de Saúde Pública de Finlandia. A súa mensaxe é clara: a prevención é barata, e funciona.

Europa envellece. Calcúlase que para 2025 un de cada cinco cidadáns da UE terá máis de 65 anos, cun incremento especialmente pronunciado dos maiores de 80. E o aumento na lonxevidade da poboación vai aparellado á maior prevalencia e incidencia de enfermidades crónicas: cardiovasculares, diabetes, moitos tipos de cancro, doenzas psiquiátricas, afectacións pulmonares… Xa se converteron na principal causa de morte no mundo (son responsables do 63% dos falecementos, segundo a OMS). E supoñen un dos maiores desafíos para os sistemas sanitarios. Á Unión Europea preocúpalle a crecente carga -económica, social, humana- das enfermidades crónicas. Como hai que manexala?

Desigualdades na saúde da cidadanía europea.

Desigualdades na saúde da cidadanía europea.

O comisario europeo de Saúde, o maltés Tonio Borg, ofrece un dato revelador: o 97% dos orzamentos sanitarios dos Estados membros destínanse a tratamento. Unicamente o 3%, a prevención. “Ten sentido esta porcentaxe, cando moitas das enfermidades crónicas máis prevalentes pódense previr en gran medida?”, preguntouse a principios de mes en Bruxelas durante o primeiro cume dedicado enteiramente a tratar o problema que supoñen estas doenzas. “É apropiado dedicar só o 3% a prevención, cando sabemos que se actuamos sobre o tabaco, o abuso de alcohol, a mala nutrición e a vida sedentaria, así como sobre a vacinación, podemos evitar que moita xente enferme?”.

As decenas de expertos que participaron no cume responderon á súa pregunta retórica: si, hai que investir máis en previr e así gastar menos en tratar. Puska insiste en que os efectos da prevención, no sentido de redución dos factores de risco, “son sorprendentemente rápidos e tamén teñen efecto en idades relativamente avanzadas”. Refírese sobre todo ás enfermidades cardiovasculares e á diabetes. Non só a prevención non é cara, senón que ademais pode existir un incentivo económico. O exemplo é, unha vez máis, Finlandia: aumentar os impostos ao alcohol nos últimos anos -aumentou os ingresos do Goberno nuns 400 millóns de euros e á vez reduciu o consumo de alcohol nun 10%-, sinala este experto, que tamén traballou para a OMS no ámbito da saúde pública.

Na UE, as enfermidades crónicas supoñen xa entre o 70% e o 80% do gasto sanitario, o que equivale a máis de 700.000 millóns de euros ao ano, segundo cálculos da Comisión. Os expertos coinciden en que os custos destas doenzas non están ben cuantificados. Un estudo do Foro Económico Mundial, publicado en 2011, intentou estimar o impacto económico global das cinco principais enfermidades non contaxiosas (cardiovasculares, respiratorias, cancro, diabetes e psiquiátricas): a perda de produción acumulada en 20 anos sería equivalente ao 4% do produto interior bruto (PIB) mundial. Só as enfermidades cardiovasculares supoñen na UE un custo anual de 196.000 millóns de euros, segundo datos da organización European Heart Network (Rede Europea do Corazón). Máis da metade (54%) son custos sanitarios directos, pero outros 46.000 millóns atribúense a productividade perdida por mortalidade e morbilidade (enfermidade).

Non só o comisario Borg mostrou a súa preocupación sobre como se fará fronte ao que moitos chaman xa “a epidemia das enfermidades crónicas”. Os ministros de Sanidade irlandés, grego e italiana tamén interviñeron no cume para subliñar como a presión que crean nos seus sistemas públicos de saúde convértese cada día máis nunha preocupación para os xestores. O comisario puxo como exemplo a diabetes: “Afecta a un 8% da poboación europea, e boa parte do seu incremento na Unión está ligado á obesidade e á falta de actividade física”. Fai anos que se sabe que moitas actividades de prevención son custo-efectivas, é dicir, baratas e útiles. A asignatura pendente é aplicalas, estendelas.

As medidas de austeridade que acompañaron á crise económica aínda puxeron máis impedimentos para avanzar na prevención. Os expertos e os políticos son conscientes de que debería considerarse unha prioridade, pero en moitos casos non se leva á práctica. “Os recortes postos en marcha entre 2008 e 2012 van xerar custos innecesarios aos sistemas de saúde nos próximos 10 ou 15 anos”, afirma Sinisa Varga, director do Health Insurance Fund, a institución que xestiona a sanidade pública en Croacia. Os recortes en prevención de hoxe xerarán custos no futuro, coincide Günter Danner, representante do sistema de Seguridade Social de Alemania. “A prevención ten que verse como un investimento para as xeracións futuras”, afirma. E sinala exemplos de accións baratas e, a longo prazo, efectivas: “Introducir nos currículos escolares a educación en saúde”, “impoñer taxas a determinados produtos”, “ensinar aos empregadores a coidar a saúde dos seus traballadores”, cita, entre outros moitos.

A crise tamén está ampliando as desigualdades, sinalan os expertos. Tanto entre países como dentro de cada Estado. Pese a que as diferenzas en esperanza de vida ou en mortalidade infantil estanse reducindo entre os membros da UE, aínda persisten grandes disparidades. Un exemplo é a esperanza de vida con boa saúde. Nos homes, hai unha diferenza de 19 anos entre o valor máis alto e o máis baixo, segundo un informe da Comisión Europea publicado en setembro pasado con datos de 2012. Estonia, con 53,1 anos, queda moi lonxe de Noruega, con 72,1.

Nos principais factores de risco das enfermidades crónicas -tabaco, alcohol, mala alimentación e vida sedentaria- tamén se aprecian as desigualdades, esta vez dentro de cada país. Gauden Galea, director de enfermidades non transmisibles da OMS para Europa, enumera algunhas delas: en Francia, a prevalencia de obesidade en adultos é catro veces superior nos fogares coas rendas máis baixas que nos máis favorecidos; en Dinamarca fúmase case 10 veces máis nos fogares con moi baixo nivel educativo (25,2% fronte ao 2,8% dos que teñen o nivel máis alto); en Escocia, as mortes relacionadas co consumo de alcohol son máis frecuentes canto menor nivel socioeconómico ten a poboación.

“Son as enfermidades crónicas unha epidemia inevitable?”, preguntábase Galea durante a súa intervención no cume de Bruxelas. E acababa respondendo que non… se se toman medidas. Entre elas, “preservar e fortalecer os actuais sistemas de provisión de saúde e a cobertura universal, mesmo no caso de restriccións orzamentarias”. Este experto tamén suxire “innovar e buscar novas intervencións en saúde pública, como as nacións libres de tabaco ou os paquetes xenéricos, e impulsar novos modelos de atención aos pacientes crónicos”.

O informe Cronos, presentado a semana pasada en Madrid, sinala que as enfermidades crónicas afectan a máis de 19 millóns de persoas e son responsables de máis de 300.000 mortes ao ano en España. Un 75% do gasto do Sistema Nacional de Saúde (SNS) destínase actualmente a atender a estes pacientes. O custo de tratar doenzas como a diabetes, a EPOC ou a osteoporose podería alcanzar os 78.000 millóns de euros en 2020, un 45% máis que na actualidade, apunta tamén o informe, realizado pola consultora Boston Consulting Group con financiamento do laboratorio Lilly. Os expertos que o asinan consideran que estas enfermidades son o maior desafío ao que se enfronta o SNS e propoñen cambios no xeito de tratalas que permitirían aforrar un 10% do gasto público, é dicir, 8.000 millóns.

A lista de solucións é ampla. Desde dar máis poder aos pacientes, de forma que coñezan ben a súa enfermidade e sintan a responsabilidade de xestionala adecuadamente; ata propoñer intervencións que melloren o estado de saúde da poboación xeral; pasando por reorganizar a asistencia, de forma que se potencie a atención primaria e os equipos multidisciplinares de saúde e os pacientes non teñan que recorrer sempre á hospitalización cando teñan un problema. O texto sinala tamén que sería conveniente ofrecer aos profesionais incentivos asociados a resultados de saúde.

Eurohealthnet, a rede europea de organizacións non gobernamentais que promoven a saúde, considera que a Unión Europea, e tamén os Estados membros, deberían “deixar a retórica e pasar á acción na prevención de enfermidades crónicas”. Unhas doenzas que, recordan, afectan a oito de cada 10 maiores de 65 anos. “Os intercambios de boas prácticas non son suficientes”, lamenta Clive Needle, portavoz da rede. “Necesítase regulación para evitar o abuso do alcohol e os ambientes obesoxénicos”, engade.

A regulación europea pode converterse na clave da loita contra as enfermidades crónicas. Para algúns, como o deputado portugués Ricardo Baptista Leite, a Comisión Europea non está facendo o suficiente: “O noso principal problema está moi claro: os ministros de saúde en realidade son ministros de enfermidade”, afirma. “Hai que darlles máis poder. Sentalos cos ministros de finanzas e impedir que estes se levanten ata que quede claro que os de saúde son os que mandan en saúde”. “A Comisión debería impedir o acceso aos fondos europeos aos países que non destinan o diñeiro necesario a loitar contra este problema”, engade. Baptista Leite, médico de profesión, é contundente: “Se unha enfermidade é previble, preveñámola. Loitemos contra os lobbies antisaúde. A industria do alcohol tamén é un inimigo público”.

O sector das bebidas alcohólicas está xa no punto de mira de Bruxelas. O comisario Borg relata que se reuniu coa industria e advertiulles: se non son eles mesmos os que deciden incluír avisos sobre os prexuízos para a saúde como ocorre cos paquetes de tabaco, a Comisión acabará obrigándoos. Borg, entrevistado por varios medios europeos, entre eles El País, insiste en precisar: “Evidentemente é o abuso, e non o consumo, contra o que temos que loitar”.

A opinión pública coñece ben os prexuízos do tabaco, pero non tanto os de consumo excesivo de alcohol -o proxecto europeo de investigación Amphora concluíu fai uns meses que ao redor de 138.000 cidadáns europeos de entre 15 e 64 anos morren de forma prematura por culpa do alcohol ao ano- ou dos malos hábitos alimenticios. Bruxelas proponse agora informar máis e mellor aos cidadáns europeos. Necesitará, iso si, a colaboración dos países.